नयाँ भर्सेज पुरानोः बालेन लहरले ल्याएको सुनामी

 

सुमन खनाल, काठमाडौँ, २५ फागुन २०८२

नेपालको राजनीति अहिले एउटा यस्तो मोडमा उभिएको छ, जहाँ इतिहासका पुराना पानाहरू पल्टिँदै छन् र भविष्यको एउटा नयाँ, अलि फरक र अदम्य चित्र कोरिन थालेको छ। वि.सं. २०८२ भाद्र २३ र २४ को त्यो ऐतिहासिक 'जेन-जी (Gen Z) विद्रोह' जसले सिंहदरबारको जग हल्लाइदिएको थियो, त्यसको राप र ताप अझै सेलाएको छैन। २१ फागुन, २०८२ मा सम्पन्न आम निर्वाचनको परिणामले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ: नेपाली जनता अब 'पुरानो रक्सी, नयाँ बोतल' को खेलबाट थाकिसकेका छन्।

१. असन्तुष्टिको सुनामी र परम्परागत दलको ओरालो यात्रा

विगत तीन दशकदेखि नेपालको राजनीति नेपाली कांग्रेस, नेकपा (एमाले) र माओवादी केन्द्रकै वरिपरि घुमिरह्यो। पालैपालो सत्ताको स्वाद चाख्ने यी दलहरूले व्यवस्था त बदले, तर सर्वसाधारणको अवस्था बदल्न सकेनन्।

भ्रष्टाचारका शृङ्खलाबद्ध काण्डहरू—भुटानी शरणार्थीदेखि पछिल्ला सुन काण्ड र नीतिगत भ्रष्टाचारसम्म—ले नागरिकको धैर्यको बाँध टुटाइदियो। 'हाम्रा' भन्दा 'राम्रा' मान्छेले अवसर नपाउने थिति, वैदेशिक रोजगारीको लस्कर र सरकारी अड्डामा हुने सास्तीले जनतामा एक प्रकारको 'एन्टी-इन्कम्बेन्सी' (सत्ताविरोधी) लहर सिर्जना गर्‍यो। हिजोका क्रान्तिकारी नेताहरू आज विलासी जीवन र गुटगत राजनीतिमा अल्झिएपछि जनताले उनीहरूलाई आफ्नो प्रतिनिधि मान्न छोडिदिए।

२. 'घण्टी' को आवाज र युवाको विद्रोह

यस पटकको निर्वाचनमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को उदय केवल एउटा राजनीतिक दलको विजय मात्र होइन, यो एक पुस्ताको विद्रोह हो। विशेष गरी 'जेन-जी' र युवा मतदाताहरू जो सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय छन्, उनीहरूले परम्परागत झन्डा र नारालाई तिरस्कार गरे।

रास्वपाले अघि सारेको सुशासन, पारदर्शिता र 'मेरिटोक्रेसी' को नाराले युवाहरूको मन जित्यो। बालेन्द्र शाह (बालेन) जस्ता पात्रहरू, जो र्‍याप र इन्जिनियरिङको पृष्ठभूमिबाट आएर काठमाडौँको मेयरका रूपमा केही हदसम्म सफल देखिए, उनीहरूको रास्वपामा प्रवेश र नेतृत्वदायी भूमिकाले महिला र युवाहरूमा नयाँ आशा जगाइदियो। बालेनको उदयले के प्रमाणित गर्‍यो भने, अबको राजनीति 'भाषण' ले होइन 'एक्सन' र 'डेलिभरी' ले चल्छ।

३. चाकडी र परम्परागत अहंकारको पराजय

नेपाली राजनीतिमा पछिल्लो समय देखिएको एउटा रोचक पक्ष भनेको स्थापित नेताहरूको अपमानजनक हार वा धक्का हो। नेकपा (एमाले) का अध्यक्ष केपी शर्मा ओली, जो आफ्नो 'वाकपटुता' र 'बा' छविका लागि चिनिन्थे, यस पटक आफ्नै गढमा समेत दबाबमा परे। झापा-५ मा बालेन शाहले दिएको टक्कर र त्यहाँको चुनावी नतिजाले के देखाउँछ भने, अब केवल 'ओर्गनाइजेसन' र 'क्याडर' को भरमा चुनाव जित्ने दिन सकिए।

जनताले ओली, देउवा र प्रचण्ड जस्ता अनुहारहरूलाई पटक-पटक हेरिसके। उनीहरूको संसद्मा हुने दोहोरी र सत्ताको लुछाचुँडीले मतदातामा चरम वितृष्णा पैदा गर्‍यो। परिणामतः, धेरै ठाउँमा स्थापित दलका 'हेभीवेट' उम्मेदवारहरू नयाँ र स्वतन्त्र उम्मेदवारसँग पराजित भए।

४. पुरानो विरुद्ध नयाँ: एक महासंग्राम

नेपालको अहिलेको राजनीतिको मुख्य द्वन्द्व नै 'पुरानो राजनीति' (Old Politics) र 'नयाँ राजनीति' (New Politics) बीचको हो।

• पुरानो राजनीति: नातावाद, कृपावाद, गुटबन्दी, र इतिहासको ब्याज खाने प्रवृत्ति।

• नयाँ राजनीति: प्रविधि, विज्ञता, प्रत्यक्ष जवाफदेहिता, र परिणाममुखी कार्यशैली।

हर्क साम्पाङको 'श्रम संस्कृति' देखि रास्वपाको 'डिजिटल गभर्नेन्स' सम्मका कुराहरूले परम्परागत दलहरूलाई ठुलो दबाब दिएको छ। अब कांग्रेस र एमाले जस्ता दलहरूलाई अस्तित्व रक्षाकै लागि आफ्नो नेतृत्व परिवर्तन गर्न र युवा अनुहारहरूलाई अगाडि सार्न बाध्य बनाएको छ।

भविष्यको बाटो: के परिवर्तन दिगो होला?

नयाँ शक्तिहरूको उदय सुखद त छ, तर उनीहरूका अगाडि चुनौतीका पहाडहरू पनि छन्। जनताको अपेक्षा यति धेरै छ कि यदि उनीहरूले पनि छिटो नतिजा दिन सकेनन् भने, यो लहर पनि चाँडै सेलाउन सक्छ। नेपालको राजनीतिक भविष्य अब यसमा भर पर्छ: 

१. नयाँ शक्तिहरूले कत्तिको संस्थागत र पारदर्शी ढङ्गले काम गर्छन्। 

२. पुराना दलहरूले आफूलाई कत्तिको छिटो रूपान्तरण गर्छन्। 

निष्कर्ष

नेपाल अहिले एउटा ठुलो 'पोलिटिकल ट्रान्सफर्मेसन' बाट गुज्रिरहेको छ। यो केवल चुनावको नतिजा मात्र होइन, यो नेपाली सोचमा आएको परिवर्तन हो। हिजोका 'मुक्तिदाता' भनिएकाहरू आज 'अवरोध' बनेका छन् र हिजोका 'अपरिचित' युवाहरू आज 'आशाको किरण' बनेका छन्।

परम्परागत दलहरूले बुझ्नुपर्छ—अब इतिहास सुनाएर मात्र राजनीति चल्दैन, वर्तमानमा डेलिभरी दिनुपर्छ। यदि उनीहरूले नेतृत्व र कार्यशैलीमा आमूल परिवर्तन गरेनन् भने, नेपालको आगामी इतिहासमा उनीहरू केवल एउटा 'सन्दर्भ' को रूपमा मात्र सीमित हुनेछन्।